Ruchy górotwórcze

Ruchy górotwórcze polegają głównie na pofałdowaniu warstw skalnych i powstaniu gór. Istnieje wiele teorii i hipotez próbujących wyjaśnić powstanie gór. Obecnie najwięcej zwolenników ma teoria związana z występowaniem geosynklin oraz teoria tektoniki płyt litosfery.

W skorupie ziemskiej stwierdzono istnienie rozległych, podłużnych zagłębień występujących najczęściej w oceanach i określono je mianem geosynklin. Posiadają one w większości ruchliwe dno i wypełniają się osadami. W wyniku ruchów dna oceanicznego skały ulegają bocznym naciskom, które w konsekwencji doprowadzają do ich sfałdowań. Pogrubiona w tym miejscu litosfera, wskutek działania izostazji, ulega wypiętrzeniu tworząc łańcuchy górskie.

Powierzchnię Ziemi tworzą gigantyczne płyty litosfery, które przesuwają się po powierzchni bardziej płynnych warstw znajdujących się poniżej. Płyty te na przemian zderzają się i rozdzielają niosąc ze sobą oceany i kontynenty. Gdy zderzą się dwie takie płyty to zostaje uwolniona ogromna energia, która ujawnia się w powstaniu wulkanów, trzęsień ziemi i formowaniu łańcuchów górskich.

Teoria płyt litosfery oparta została o wcześniejszą hipotezę A. Wegenera z 1912 r., wyjaśniająca powstanie gór przesuwaniem się lądów. Według tej hipotezy, zwanej też hipotezą dryftu kontynentalnego, istniejący w przeszłości geologicznej jeden ląd rozerwany został na części w wyniku ruchu wirowego Ziemi i siły przyciągającej Księżyca. Przesuwające się w postaci kier części lądu powodowały wygniatanie i fałdowanie serii skalnych obszarów, na które się nasuwały.
Według teorii płyt litosfery wszystkie pasma górskie powstały na brzegach przesuwających się płyt kontynentalnych. Obszary te, zwane strefami subdukcji, obejmują miejsca zanurzenia się ciężkiej skorupy oceanicznej pod lżejszą skorupę kontynentalną. Na krawędzi płyt skały wygniatały się albo pękały pod wpływem sił ściskających lub rozrywających będących rezultatem kolizji płyt.

Teoria płyt litosfery oraz istnienie geosynklin pozwalają na dwojakie wytłumaczenie mechanizmu powstawania gór. W pierwszym przypadku może to dotyczyć osadów złożonych na dnie basenu oceanicznego, które ulegają fałdowaniu i nasuwaniu na skutek ogromnego skurczenia się zajmowanej powierzchni. Skurczenie to może być spowodowane zbliżającymi się do siebie dwoma płytami kontynentalnymi, które powodują sfałdowanie osadów znajdujących się na dnie morza.
Powstanie orogenu kolizyjnego
Powstanie orogenu kolizyjnego

Ten typ sfałdowania wytwarza orogen zwany kolizyjnym i jest nim wielki system Alpidów(od Alp po Himalaje), wytworzony między blokami kontynentalnymi Eurazji, Afryki i Dekanu. Półwysep Dekan przesuwają się na północ zderzył się z Azją, a osady znajdujące się na dnie morza rozdzielające te dwie płyty zostały sfałdowane i przekształcone w olbrzymi łańcuch Himalajów. W podobny sposób powstały Alpy czy Karpaty, ale przy udziale płyty afrykańskiej i euroazjatyckiej.

Przypadek drugi wyjaśnienia mechanizmów powstania gór związany jest z podsuwaniem się płyty oceanicznej pod sąsiednią płytę kontynentalną.

Powstanie orogenu kordylierowego

Powstanie orogenu kordylierowego

W miarę trwającego podsuwania płyta oceaniczna ulega zdrapaniu, co wytworzyło orogeny zwane kordylierowym i zapoczątkowało powstanie łańcuchów obrzeżających Ocean Wielki. Zanurzające się płyty, na powierzchni których znajdują się osady, a nawet wyspy, mogą je dołączyć do płyt kontynentalnych tworząc narastające obszary. Przykładem mogą być wschodnie wybrzeża Azji.

W obydwu przypadkach stłoczone fragmenty skorupy ziemskiej wraz z niższą częścią litosfery zagłębione zostały w astenosferze, a po ustaniu sił fałdujących podlegają wypieraniu izostatycznemu dając właściwy orogen.

W zależności od sposobu powstania, a także budowy tektonicznej, wyróżnia się trzy główne rodzaje gór :

-fałdowe – np. Karpaty, Alpy, Pireneje, Andy, Kordyliery
-zrębowe – np. Abisyńskie, Sudety, Smocze, masyw Tibesti
-wulkaniczne – nie tworzące łańcuchów, np. Cotopaxi, Kilimandżaro, Wezuwiusz
Pasmo młodych gór fałdowych w Alpach

Pasmo młodych gór fałdowych w Alpach

Pasmo starych gór w Australii

Pasmo starych gór w Australii

Masyw wulkaniczny Kilimandżaro w Afryce

Masyw wulkaniczny Kilimandżaro w Afryce

W Dziejach Ziemi można wyróżnić 4 główne orogenezy. Każda z nich składa się z wielu faz górotwórczych. Podczas nich na niektórych obszarach ziemi ruchy górotwórcze się nasilały.
1.Orogenezy prekambryjskie – Podczas tej najstarszej an Ziemi miały miejsce wielokrotne ruch górotwórcze. Ze względu na odległość czasową trudno dokładnie ustalić zasięg i przebieg tych ruchów.
2.Orogeneza kaledońska – trwała od końca kambru do końca dewonu. Jej największe nasilenie przypadło na sylur. Zostały wówczas sfałdowane i wypiętrzone Góry Kaledońskie, Skandynawskie, Grampian, Sajany, północno-wschodnie Appalachy, Alpy Australijskie, część Gór Świętokrzyskich.
3.Orogeneza hercyńska(waryscyjska) – miała miejsce w karbonie i permie. Powstały wtedy pasma górskie Irlandii, Bretanii, Masyw Centralny, Reńskie Góry Łupkowe, Masy Czeski, część Wielkich Gór Wododziałowych, Ural, Ałtaj, południowo-zachodnie Appalachy, Sudety, Góry Świętokrzyskie.
4.Orogeneza alpejska – rozpoczęła się w triasie. Największe jej nasilenie przypadło na trzeciorzęd. Utworzyły się Alpy, Karpaty, Pireneje, Himalaje, Kordyliery, Andy.

%d bloggers like this: