Wietrzenie

Na styku litosfery i atmosfery zachodzą różne procesy i zjawiska naturalne. Jednym z nich jest wietrzenie. Proces ten polega na zmianach w zwięzłości, strukturze i składzie skał, powstających w wyniku oddziaływania na nie czynników atmosferycznych oraz organizmów żywych. Skały występujące na powierzchni Ziemi ulegają rozpadowi i rozkładowi pod wpływem fizycznego i chemicznego działania wody, zmian temperatury powietrza i czynników biogenicznych. Wietrzenie jest specyficznym procesem zewnętrznym, gdyż przygotowuje, a nawet warunkuje powstanie i rozwój form terenu. Bez wietrzenia i materiału zwietrzelinowego nie zachodziły by procesy niszczenia jej powierzchni, gdyż woda, lód i wiatr muszą zawierać okruchy skalne, by wykonać pracę niszczącą.

Wskutek procesów wietrzenia na powierzchni Ziemi tworzy się zwietrzelina. Jej grubość jest przeważnie niewielka, choć w obszarach klimatu wilgotnego i gorącego może przekraczać 100 m. Zwietrzelina jest na ogół mniej zwięzła niż skała macierzysta. Dlatego jest ona bardzo podatna na działanie grawitacji, wody, wiatru, lodu i śniegu.

intensywność rodzajów wietrzenia w zależności od klimatu

Wyróżnia się trzy podstawowe typy wietrzenia: fizyczne(mechaniczne), chemiczne i biologiczne.

Wietrzenie fizyczne powoduje rozluźnianie połączeń kryształków i ziaren skalnych, co w konsekwencji prowadzi do rozpadu skały.
Głównymi czynnikami tego procesu są zmiany temperatury wywołane nagrzewaniem i stygnięciem skał oraz zamarzaniem i rozmarzaniem roztworów znajdujących się w szczelinach i pęknięciach skalnych. Krystalizacja soli oraz pęcznienie drobnoziarnistych substancji w szczelinach prowadzi także do wietrzenia.

W zależności od czynnika wywołującego rozpad skały wyróżnia się :
• Wietrzenie mrozowe (zamróz, kongelacja) – rozpad skał pod wpływem wody zamarzającej w szczelinach skalnych. Woda podczas zamarzania zwiększa swoją objętość rozsadzając skałę. Ten typ wietrzenia najintensywniej zachodzi wówczas, gdy temperatura powietrza oscyluje wokół 0°C(woda często zamarza i rozmarza). Produktem wietrzenia są różnej wielkości ostrokrawędziste odłamki skalne. Jest to tzw. gruz. W górach powstają rumowiska skalne oraz gołoborza. Produktem wietrzenia mrozowego może być również pył. Woda zamarzająca w mikroszczelinach ziaren piasku powoduje ich rozpad na drobniejsze cząsteczki pyłu.
• Wietrzenie insolacyjne (termiczne) – w tym typie wietrzenia przyczyną rozpadu skały są zmiany jej temperatury. Jest to wietrzenie charakterystyczne dla klimatów gorących i suchych, o dużych amplitudach dobowych temperatury powietrza.

Może występować w dwóch formach :
-rozpad ziarnisty zachodzi w skałach, których minerały mają różną rozszerzalność cieplną. Następuje nierównomierne rozszerzanie się i kurczenie minerałów. Powoduje to rozpad skały na drobne ziarna.
-łuszczenie się skały(wietrzenie skorupowe) polega na odrywaniu się jej przypowierzchniowej warstwy, która jest najbardziej narażona na zmiany temperatury.
Szczegółowe badania wykazały, że przy wietrzeniu insolacyjnym niezbędna jest obecność wody.
• Wietrzenie solne (eskudacja) – zachodzi również w klimatach gorących i suchych. Sól krystalizująca się w szczelinach skalnych zwiększa swoją objętość, co może prowadzić do rozpadu skały. Sole krystalizujące na powierzchni gruntu tworzą różnego rodzaju polewy i skorupy zwane lakierem pustynnym.
• Wietrzenie ilaste (deflokulacja) – zachodzi pod wpływem nasiąkania wodą skał ilastych. Są to skały osadowe okruchowe. Okruchy te są bardzo małe. Skały ilaste pod wpływem wody pęcznieją. Wyparowanie wody jest przyczyną ich kurczenia się i powstawania szczelin.

Wietrzenie chemiczne jest procesem polegającym na rozpuszczeniu w wodzie niektórych minerałów budujących skałę. Woda występująca w przyrodzie zawiera różne rozpuszczone substancje. Intensywność wietrzenia chemicznego wzrasta wraz ze wzrostem kwasowości wody. Mówimy wtedy, że woda jest agresywna. Wietrzenie chemiczne zależy także od warunków klimatycznych, w szczególności wilgotności, wielkości i częstotliwości opadów oraz temperatury powietrza. Woda jako rozpuszczalnik działa najsilniej w klimatach gorących i wilgotnych. Skały i budujące je minerały są w różnym stopniu odporne na działanie procesów wietrzenia chemicznego. Najmniej odporne na rozpuszczanie są węglany i siarczany, bardzo odporne są natomiast glinokrzemiany. Dlatego skałami podatnymi na wietrzenie chemiczne są wapienie, dolomity i gipsy oraz sole potasowe i sól kuchenna. Do najodporniejszych pod tym względem skał zalicza się utwory krystaliczne.

Skupisko soczewkowatych kryształów gipsu i kalcytu z wrostkami ziarn piasku, zwane różą pustyni. Forma ta powstaje wskutek wytracania się kryształów gipsu i kalcytu w klimacie pustynnym.
Skupisko soczewkowatych kryształów gipsu i kalcytu z wrostkami ziarn piasku, zwane różą pustyni. Forma ta powstaje wskutek wytracania się kryształów gipsu i kalcytu w klimacie pustynnym.

Wietrzenie chemiczne może zachodzić poprzez rozpuszczanie, utlenianie, uwadnianie, uwęglanie oraz hydrolizę.

• rozpuszczanie (solucja) – niektóre ze skał rozpuszczają się całkowicie (chlorki, gipsy, wapienie, dolomity). Inne ulegają częściowemu rozpuszczaniu (margle, piaskowce, których spoiwem jest węglan wapnia).
• utlenianie (oksydacja) – reakcja łączenia się minerałów z tlenem. Np. zamiana siarczków na siarczany, magnetytu na hematyt.
• uwodnienie (hydracja) – przemiana minerałów bezwodnych w słabo uwodnione, np. przemiana anhydrytu w gips lub hematytu w limonit.
• uwęglanowienie (karbonatyzacja) – przekształcenie minerałów w węglany. Temu procesowi podlegają głównie krzemiany i glinokrzemiany.
• hydroliza – rozkład minerałów na część zasadową i kwaśną. Przykładem może być rozkład skaleni prowadzących do kaolinizacji lub lateryzacji. W warunkach klimatu gorącego wilgotnego skalnie pod wpływem wody i dwutlenku węgla przeobrażają się w kaolinit. Natomiast w klimacie gorącym okresowo suchym skały zawierające skalenie tworzą czerwone zwietrzeliny laterytowe o dużej zawartości wodorotlenku glinu i żelaza.

Wietrzenie biologiczne
polega na rozpadzie lub rozkładzie skały pod wpływem bezpośredniego lub pośredniego działania organizmów żywych. Przykładami takiego wietrzenia są :
• mechaniczne oddziaływanie korzeni roślin na skały
• chemiczne działanie kwasów humusowych oraz bakterii
• mechaniczne oddziaływanie zwierząt ryjących

Zróżnicowana budowa geologiczna oraz związana z nią różna odporność skał na wietrzenie powoduje, że proces ten działa selektywnie. W miejscach podatnych na wietrzenie tworzą się misy, kociołki i nisze wietrzeniowe, natomiast w miejscach bardziej odpornych formy wypukłe. Procesy wietrzeniowe sprzyjają także powstawaniu skałek dochodzących czasem do kilkudziesięciu metrów wysokości. W Polsce przykładem skałek mogą być formy spotkane w Górach Stołowych, Karkonoszach i na Pogórzu Ciężkowickim. Dezintegracja blokowa powoduje czasem powstanie na stokach gór rozległych pokryw blokowych, zwanych powszechnie gołoborzami, na przykład w Łysogórach, na stokach Śnieżki oraz Ślęży na Przedgórzu Sudeckim.

%d blogerów lubi to: