Działalność wiatru

Wiatr jest to poziomy ruch powietrza w określonym kierunku. Powstaje w wyniku różnicy ciśnienia atmosferycznego. Wiatr to zjawisko atmosferyczne powszechnie występujące przy powierzchni Ziemi. Jest on przede wszystkim czynnikiem transportu, a jego siła nośna zależy od prędkości. Słaby wiatr przenosi drobny pył, silniejszy ziarna piasku, a nawet większe okruchy skalne. Transport materiału skalnego przez wiatr może jedynie odbywać się, gdy materiał ten :
-jest dostatecznie rozdrobniony,
-jest suchy i nie zamarznięty,
-nie jest pokryty zwartą roślinnością

Warunki takie występują na nadmorskich plażach i wydmach, w obszarach pokrytych przez wydmy śródlądowe, w wysokich górach oraz na pustyniach, półpustyniach i stepach.

Działalność wiatru uwarunkowana jest przez wietrzenie fizyczne, które dostarcza drobnych cząsteczek mineralnych. Bez nich bowiem rzeźbotwórcza działalność wiatru byłaby niemożliwa. Sam wiatr uderzając o skałę, nie wywołuje żadnego skutku. Niosąc natomiast okruchy skalne, działa niszcząco i budująco.

Obszarami, na których wiatr jest głównym czynnikiem rzeźbotwórczym są pustynie i półpustynie.

Krajobraz pustynny
Krajobraz pustynny

Działalność wiatru może być trojakiego rodzaju :
• Niszcząca – polegająca na wywiewaniu (deflacja) albo zdzieraniu, nadgryzaniu, szlifowaniu i polerowaniu (korazja).
• Transportująca – przejawiająca się w przenoszeniu okruchów skalnych, często o znacznych rozmiarach.
• Akumulacyjna – związana z gromadzeniem transportowanego materiału.

Niszcząca działalność wiatru :
• Deflacja
Deflacja, czyli wywiewanie materiału, powoduje obniżenie powierzchni terenu, odsłaniając jednocześnie niezwietrzałą jeszcze, litą skałę. Na terenie, gdzie przeważa deflacyjna działalność wiatru, tworzą się różnego kształtu misy deflacyjne i tzw. góry świadki (ostańce). Warunkiem powstania tych form jest różna budowa geologiczna. Na obszarach zbudowanych ze skał o różnej odporności na wietrzenie przebiega ona w różny sposób – wietrzenie mechaniczne i deflacja szybciej niszczą skały mało odporne, wolniej skały twarde, odporniejsze. Góry świadki świadczą zatem o pierwotnej powierzchni terenu i o ilości wywianego materiału skalnego.
• Korazja
Transportowane wiatrem cząstki skalne różnej wielkości uderzają o skały stanowiące przeszkodę na ich drodze, szlifując je i polerując – jest to proces korazji. Najwięcej najcięższych cząstek skalnych unosi wiatr tuz nad ziemią – w tych rejonach korazja jest najsilniejsza, a niszczone przez materiał skalny podnóża gór świadków przybierają fantastyczne kształty – w postaci grzybów skalnych.

grzyb skalny
Grzyb skalny

powstawanie i obalenie grzyba skalnego

Budująca działalność wiatru
• Akumulacja
Malejąca siła wiatru lub napotkane po drodze przeszkody powodują osadzanie transportowanego materiału – akumulację. Im dalej od terenów wywiewania, tym osadzany materiał jest drobniejszy. Na obszarach suchych deflacja powoduje tworzenie się pustyń kamienistych (hamada) lub żwirowych (serir). Pustynie piaszczyste (ergi) tworzą się na obszarach akumulacji piasku. Przykładami tych pustyń są :
– hamada – znaczna część Sahary i Tybetu, część gór Skalistych.
– serir – również znaczna część Sahary, część pustyń w Australii.
– erg – Wielki Erg Zachodni i Wschodni na Saharze, pustynie australijskie (Wiktorii i Piaszczysta), Kara-Kum, Kyzył -Kum, Atacama.

Najczęstsze są pustynie o charakterze mieszanym, żwirowo-piaszczyste. Na pustyniach piaszczystych wiatr z akumulowanego piasku tworzy wydmy. Nawet najmniejsza przeszkoda powoduje zatrzymanie piasku przesypywanego przez wiatr i usypywanie wydm.
Mają one różne rozmiary oraz różną prędkość przesuwania się (wędrówka wydm). Zależy to od siły wiatru, ilości i spoistości piasku.

przemieszczanie się wydm

W zależności od kształtu i stopnia ruchliwości wyróżnia się różne typy wydm na Ziemi. Na pustyniach piaszczystych, gdzie poziom wód gruntowych leży bardzo głęboko, a roślinność jest skąpa, twórz a się wydmy zwane barachanami. Mają one kształt sierpa. Barachany zwrócone są wypukłą częścią pod wiatr, a ramiona ich skierowane są zgodnie z kierunkiem wiatru. Wąskie ramiona przemieszczają się szybciej niż część centralna wydmy. Barachany często łączą się ze sobą, tworząc długie piaszczyste wały, które noszą nazwę wydm zwałowych. Ciągną się one nieraz setki kilometrów. Typowymi barachanami są niskie i mające do 15 m wysokości. Pola tych wydm występują między innymi na pustyniach : Gobi i Saharze.

Barachany
Barachany

W dolinach rzecznych oraz na obszarach pokrytych piaskami w klimacie umiarkowanym występują często wydmy paraboliczne. Ramiona tych wydm porasta niekiedy roślinność, powodująca, że ich część środkowa przemieszcza się szybciej. Wydmy paraboliczne przypominają literę U. Większość wydm śródlądowych w Polsce należy do typu parabolicznego, jest porośnięta roślinnością i unieruchomiona. Największe czynne wydmy w Polsce występują w okolicach Łeby nad Morzem Bałtyckim i objęte są ochroną na terenie Słowińskiego Parku Narodowego.

 wydma paraboliczna
Wydma paraboliczna

Oprócz wydm parabolicznych i barachanów wyróżniamy następujące rodzaje wydm :

-wydma wałowa podłużna – występuje również na obszarach suchych. Powstaje przez połącznie się barachanów. Barachany są wydłużone jeden za drugim. Tworzy się w ten sposób podłużny wał równoległy w kierunku wiatru.

Wydmy podłużne.
Wydmy podłużne
-wydma wałowa poprzeczna – ma kształt walu prostopadłego do kierunku wiania wiatru. Moę powstać wtedy, gdy barachany lub wydmy paraboliczne łączą się ze sobą ramionami.

Wydmy poprzeczne
Wydmy poprzeczne

-wydma gwieździsta – pagórki o nieregularnych kształtach. Występują w obszarach, gdzie występują wiatry różnych kierunków.

Wydmy gwieździste
Wydmy gwieździste

W wyniku akumulacji eolicznej powstają również pokrywy lessowe.
Less jest zwięzłą skałą osadową okruchową, zbudowaną z pyłu (głównie kwarcowego). Pył ten wytworzył się na przedpolu lodowca, gdzie miało miejsce intensywne wietrzenie mrozowe. Zawsze na obszarach zlodowaconych powstają wyże termiczne, od których wieją wiatry. Wiatr porywa cząsteczki pyłu i osadza je w pewnej odległości od lodowca. Pokrywy lessowe mogą powstawać również wskutek osadzania przez wiatr pyłów pustynnych.

%d blogerów lubi to: