Strona główna > Uncategorized > rzeźbotwórcza działalność wód płynących

rzeźbotwórcza działalność wód płynących

13/03/2010

Rzeźbotwórcza działalność wód płynących
Wody płynące są jednym z najważniejszych czynników rzeźbotwórczych na powierzchni Ziemi. Z wyjątkiem regionów podbiegunowych, pustyń oraz części obszarów bezodpływowych, ukształtowanie powierzchni Ziemi jest w przeważającej mierze wynikiem działalności wód płynących, głównie rzek.
Woda na lądach pochodzi przede wszystkim z opadów. Dlatego jej rzeźbotwórcza rola rozpoczyna się wtedy, kiedy dociera ona do powierzchni Ziemi.
Wody pochodzące z opadów wsiąkają w glebę lub spływają po powierzchni terenu. Po obfitych opadach następuje spływ powierzchniowy oaz spłukiwanie przez wodę zewnętrznej warstwy gleby (erozja gleby). Woda może także spływać strugami, żłobiąc teren wzdłuż linii spływów. W ten sposób powstają bruzdy i rozcięcia, a czasem nawet sporych rozmiarów wąwozy charakterystyczne dla obszarów zbudowanych z lessów.
Wody deszczowe działają okresowo i krótkotrwale. Znacznie potężniejszym czynnikiem rzeźbotwórczym niż wody opadowe są rzeki. W ciągu roku spływa z powierzchni lądów około 37 000 km3 wody. Działalność rzek polega na niszczeniu powierzchni Ziemi oraz transporcie i akumulacji niesionego materiału. Rzeźba terenu powstała w wyniku działania rzek nosi nazwę rzeźby fluwialnej. Tworzą ją głównie doliny rzeczne. Są to wklęsł formy terenu utworzone wskutek erozyjnej działalności rzek. Elementami doliny rzecznej są jej dno oraz zbocza. Dno doliny rozciągnięte jest korytem, w którym płynie rzeka. Przylegająca do koryta część dna doliny zalewana przez wody w czasie wezbrań rzeki nosi nazwę łożyska rzeki. Dolina ograniczona jest zboczami, czyli powierzchniami nachylonymi, rozciągającymi się między dnem a krawędzią wierzchowiny. W części źródliskowej rzeki znajduje się tzw. Zamknięcie doliny, natomiast kończy się ona ujściem w miejscu, gdzie rzeka uchodzi do innej rzeki, jeziora lub morza.

Dolina rzeczna i jej elementy
Kształt doliny rzecznej zależy w dużym stopniu od budowy geologicznej podłoża, w szczególności odporności i ułożenia warstw skalnych. Biorąc pod uwagę profil poprzeczny doliny rzecznej, wyróżnia się dwa typy dolin rzecznych :
• Wciosowe, nazywane często V-kształtnymi o wąskim dnie i stromych zboczach.
• Płaskodenne o stromych zboczach i płaskim dnie.
Niektóre doliny rzeczne mają profil nieckowaty. Powstaje on najczęściej wskutek złagodzenia zboczy dolin płaskodennych przez procesy denudacyjne.

W większości rzek wyróżniamy bieg górny, środkowy i dolny. Różnica między nimi polega na spadku rzeki. W górnym biegu spadek rzeki jest przeważnie największy i płynie ona najszybciej. Dolina ma strome zbocza, a w jej dnie występują liczne progi, na których tworzą się czasem wodospady. Przeważa tu erozja wgłębna, prowadząca do pogłębiania doliny. W środkowym biegu rzeka płynie znacznie wolniej. Dominuje w nim erozja boczna, prowadząca do poszerzenia doliny. Stopniowo bieg środkowy przechodzi w bied dolny, w którym spadek rzeki jest niewielki. W tym odcinku rzeki przeważa akumulacja, czyli gromadzenie materiału niesionego przez rzekę.
Szybkość przemieszczania się wody w rzece nie jest jednakowa, najszybciej płynie w nurcie. W dolnym i środkowym biegu rzeki nurt często przesuwa się z jednego do drugiego brzegu. Wskutek tego bieg rzeki staje się coraz bardziej kręty, następnie tworzy ona zakola i meandry. Brzegi koryta w obrębie meandru są różnie wykształcone. Zewnętrzny jest stromy, gyż zachodzi podcinanie brzegu przez rzekę (erozja boczna), wewnętrzny jest przeważnie płaski, gdyż następuje akumulacja osadów. Często w czasie wiosennej powodzi lub innego przyboru wody następuje wyprostowanie biegu rzeki poprzez odcięcie meandru, z którego powstaje starorzecze.

Powstanie meandru i starorzecza
Woda w rzece płynie zgodnie z siła grawitacji – z miejsc wyżej leżących do miejsc leżących niżej. Rzeka nie może więc w nieskończoości pogłebiac swojego koryta. Najniższy poziom , jaki może osiągnąć erozja wgłębna w korycie rzecznym, określa tzw. Podstawa (baza) erozyjna. Głównymi bazami erozyjnymi rzek są poziom oceanu światowego oraz poiozm dna obniżenia bezodpływowego (dla rzek obszaru bezodpływowego). Jeśli nastąpi zmiana głównej bazy erozyjnej, na przykład wskutek ruchów górotwórczych, ruchów ladotwórczych czy w wyniku zlodowaceń, rzeka może głębiej rozciąć dolinę. Pozostaną wtedy fragmenty starej doliny w postaci powierzchni płaskich o różnej szerokości, ciągnące się wzdłóż doliny. Fomy takie nazywamy terasami rzecznymi.

Powstanie teras rzecznych w wyniku zmian bazy erozyjnej
Nie wszystkie rzeki mają wyraźne ukształtowane trzy odcinki biegu. Niektóre wypływają z gór i aż do ujścia mają duży spadek, a więc mają tylko bieg górny. Przykładem mogą być krótkie rzeki andyjskie uchodzące do Oceanu Spokojnego. Są też rzeki, które biorą początek na nizinach i od źródeł aż do ujścia zachowują charakter biegu dolnego, na przykład niektóre rzeki Niziny Wschodnioeuropejskiej.

Krzywa spadku rzeki
Działalność rzeki Przewaga erozji wgłębnej Przewaga erozji bocznej Przewaga akumulacji
Typowy profil poprzeczny doliny Doliny wciosowe o profilu V-kształtnym
Dolina skrzynkowa , dolina nieckowata Szeroka dolina rzeczna

Spadek duży średni mały
Typowe osady Otoczaki i różnej wielkości odłamki skalne Piaski, żwiry i otoczaki Piaski, muły
Elementy doliny Wąskie dno, strome zbocza, w korycie liczne progi skalne i wodospady Płaskie i szerokie dno, łagodne lub strome zbocza, występują często meandry oraz terasy Płaskie i szerokie dno, najczęściej słabo wykształcone zbocza, występują meandry, starorzecza i terasy

Przełom Kwisty w pobliżu Osiecznicy koło Bolesławca na Dolnym Śląsku. Powstał w wyniku rozcinania przez rzekę wypiętrzającego się terenu.

Rzeki płynące w obszarach o zróżnicowanej budowie geologicznej, na przykład w górach lub na wyzynach, muszą przedzierać się przez przeszkody w postaci twardego podłoża lub pasma górskiego, które ulega wypiętrzeniu. W tych miejscach doliny rzecznej są znacznie węższe niż w innych, a ich zbocza bardziej strome. Takie odcinki rzeki nazywamy przełomami rzecznymi.
W dolnym biegu rzeki jej siła nośna najczęściej znacznie się osłabia. Dominującym procesem w dnie doliny jest akumulacja. W miejscach, gdzie prąd rzeki jest słabszy, tworzą się w korycie wydłużone piaszczyste i żwirowe nasypy, które podczas niskich stanów wody wystają nad jej powierzchnię.

Stozek napływowy przy ujściu Wiszni do Wisłoka na terenie Magurskiego Parku Narodowego. Froma ta powstaje ze spłukiwania materiału skalnego i osadzaniu się go w miejscach, gdzie spada siła nośna wody.
Typową formą akumulacji rzecznej są stożki napływowe. Powstają one najczęsciej tam, gdzie siła nośna rzeki ulega osłabieniu, wskutek czego część niesionego przez nią materiału jest osadzana. Takim miejscem jest wylot wąskiej doliny na przedpole gór lub ujścia bocznych dolin do wąskiej doliny głównej.
Specyficznym rodzajem stożka napływowego jest delta.Powstaje ona przy ujściu rzeki do jeziora lub spokojnej i płytkiej zatoki morskiej. Jest to nagromadzenie osadów piaszczystych, iglastych i mułu o wachlarzowym kształcie. Delty powstają tam, gdzie rzeki przynoszą więcej materiału, niż może być usunięte przez fale i prądy przybrzeżne.
Rzeki uchodzą do mórz i jezior nie tylko deltą, ale także lejkiem ujściowym, zwanym estuarium. Ten rodzaj ujścia powstaje w miejscach, gdzie działalność wód morskich lub jeziorna nie pozwala na akumulację osadów rzecznych. Zostają one uprzatnięte głównie przez silne prądy pływowe. Przykładami estuariów są ujścia Łaby, Tamizy, Loary, Konga i Rzeki Św. Wawrzyńca.

Przekrój przez deltę

W obrębie delty wyróżnia się część nadwodną, zwaną deltą właściwą, oraz część podwodną, na ogół znacznie większą, wychodzącą daleko w morze. W zależności od charakteru ujścia deltowego wyróżnia się :
• Delty proste, mające kształt stożka rozprzestrzeniającego się symetrycznie w stosunku do jednoramiennego ujścia (na przykład delty Ebro i Donu).
• Delty złożone, wieloramienne i rozwijające się wielokierunkowo (na przykład delty Nilu, Gangesu i Brahmaputry).

Znaczenie rzek dla człowieka :
Rzeki wywarły duży wpływ na życei i gospodarkę człowkieka. Za ich pośrednictwem następuje przenoszenie wody na znacze odległości. Rzeki mogą więcpełnić funkcje odwadniające i nawadniające pewne obszary Ziemi, co ma duże znaczenie dla rozwoju rolnictwa. Przy ujściu niektórych duzych rzek do morza następuje proces akumulacji osadów i tworzą się delty. W ten sposób rzeki przyczyniają się do powiększenia lądu.
Na obszarach suchych i półpustynnych, przez które przepływają duże rzeki, na przykład Nil w Egipcie cz Eufrat i Tygrys w Iraku doliny rzeczne są miejscami działalności gospodarczej – głównie rolnictwa. Wodę z rzek wykorzystuje się także do nawadniania obszarów pustynnych.
Rzeki transportują piaski i żwiry i osadzają je w swoich dolinach. Powstają w ten sposób złoża cennych surowców budowlanych. Złoża piasków i żwirów rzecznych mają przewagę nad innymi, na przykład wodnolodowcowymi lub wydmowymi, ponieważ ciągle się tworzą, a więc są odnawialne.
Działalność erozyjna rzek spowodowała utworzenie w górach głębokich dolin rzecznych. Niektóre z nich przecinają pasmo górskie. Istnienie tych form ułatwia człowiekowi budowę szlaków komunikacyjnych. Ważne linie kolejowe i drogi biegną często dolinami rzecznymi.
Od dawna w dolinach dużych rzek, a zwłaszcza na wysokich terenach, buduje się osady ludzkie. Nad rzekami powstały wielkie miasta. Ludzie korzystają z rzek jako taniego źródła energii, budując elektrownie wodne. Rzeki sa także ważnymi drogami komunikacyjnymi oraz źródłem wody pitnej.
Woda jest również niezbednym surowcem do rozwoju przemysłu. Zakłady przemysłowe zużywają w procesach produkcyjnych duże ilości wody. Dlatego też często lokalizuje się je nad rzekami.
Podane wyżej przykłady świadczą dobitnie o dużym znaczenie rzek w życiu i gospodarce człowieka.
Wody płynące stanowią istotny czynnik podnoszący atrakcyjność turystyczną krajobrazu. Turystów przyciągają wielkie rzeki, źródła, malownicze odcinki dolin i wodospady. Duże znaczenie ma także możliwość wypoczynku, rekreacji i uprawiania sportów wodnych.

Reklamy
Kategorie:Uncategorized
%d blogerów lubi to: