Strona główna > Uncategorized > działalność lodowców

działalność lodowców

13/03/2010

Lodowce na Ziemi wiążą się ściśle z warunkami klimatycznymi oraz rzeźbą terenu. Najczęściej powstają tam, gdzie znajdują się zagłębienia terenu, a przyrost masy śnieżnej przewyższa szybkość topnienia i sublimacji. W górach warunki takie występują powyżej tzw. Granicy wieloletniego śniegu, a więc tam, gdzie więcej śniegu spadnie niż topnieje i paruje w ciągu roku. Śnieg stopniowo przeobraża się w firn, następnie w lód firnowy i lód lodowcowy.


Pole firnowe lodowca górskiego w Kordylierach oraz powierzchnia lądolodu na Grenlandii

Klasyczny lodowice górski składa się z dwóch części: pola firnowego, gdzie gromadzi się śnieg i lód, oraz jęzora lodowcowego, którym następuje odpływ lodu do obszaru topnienia. Prędkość ruchu lodowca jest zróżnicowana. Podobnie jak w rzece, największa szybkość występuje w środkowej części, a zmniejsza się przy brzegach wskutek tarcia o skały. Pokonując progi skalne lodowice tworzy lodospady. Ruch lodowca jest powolny i niezauważalny dla obserwatora.

Lodowce górskie i lądolody wykonują pracę niszczącą, transportującą i budującą. Ich rzeźbotwórcza rola polega na niszczeniu powierzchni Ziemi i tworzeniu form erozyjnych oraz osadzaniu transportowanego materiału i budowaniu form akumulacyjnych.

Lądolód i formy polodowcowe

Lądolód i formy polodowcowe

Niszcząca działalność lodowców górskich i lądolodów
Grubość lodowców górskich jest zróżnicowana i waha się os kilkudziesięciu do paruset metrów. Jeszcze grubsze są lądolody. Przeciętna grubość czaszy lodowej Antarktydy wynosi 1600 m, a maksymalna około 4500 m. Przesuwający się po podłożu lodowiec niszczy je, wygładza nierówności w dnie doliny oraz żłobi rysy.

W obszarach górskich dawniej zlodowaconych spotykamy dziś porysowane powierzchnie skalne oraz zaokrąglone i wygładzone kształty – stok od strony nasuwającego się niegdyś lodowca jest łagodny, natomiast przeciwny stromy.

Dolina Pięciu Stawów Polskich
Dolina Pięciu Stawów Polskich stanowi górny fragment Doliny Roztoki i usytuowana jest w polodowcowym kotle powyżej górnej granicy lasów. Krajobraz doliny urozmaicają jeziora, wśród których znajduje się pięć największych i najbardziej znanych, zwanych Stawami: Przednim, Małym, Wielkim, Czarnym I Zadnim.

Największymi formami powstałymi wskutek erozyjnej działalności lodowców górskich są kary lodowcowe, zwane cyrkami lodowcowymi, oraz doliny lodowcowe.

Kary występują w górnej części doliny lodowcowej i mają kształt niszy otoczonej z trzech stron stromymi ścianami skalnymi. W dnach cyrków powszechnie występują jeziora, zwane cyrkowymi, na przykład Czarny Staw nad Morskim Okiem w Tatrach.

Poniżej cyrków ciągną się wydłużone formy terenu, zwane dolinami lodowcowymi. W czasie zlodowacenia były one wypełnione przez lód tworzący jęzor lodowcowy. Dno takiej doliny jest prawie płaskie, zbocza strome. Jej przekrój poprzeczny przypomina literę U, w przeciwieństwie do dolin rzecznych, których przekrój ma kształt litery V.

Polodowcowa dolina U-kształtna Isterdalen (Norwegia)
Polodowcowa dolina U-kształtna Isterdalen (Norwegia)

Specyficznymi dolinami polodowcowymi są fiordy, czyli długie, wąskie i głębokie zatoki morskie występujące w obszarach niegdyś zlodowaconych. Fiordy powstały wskutek pogłębienia przez jęzory lodowcowe dolin rzecznych, które istniały przed zlodowaceniem. Po stopieniu się lądolodu plejstoceńskiego poziom oceanu światowego podniósł się, co spowodowało zalanie fiordów wodą. Formy te występują między innymi w Norwegii, na Grenlandii, na zachodnich wybrzeżach Ameryki Północnej oraz w Nowej Zelandii.

W plejstocenie znaczne obszary Europy pokrył lądolód skandynawski. W swym maksymalnym zasięgu zajmował on około 5 mln km2. Przesuwając się kilkakrotnie z Gór Skandynawskich na południe, wykonał ogromną pracę niszczącą. Zdarł kilkadziesiąt metrów skał z obszaru Skandynawii i przetransportował ten materiał na południe, między innymi do Polski. Efektem erozyjnej działalności lądolodu skandynawskiego jest przede wszystkim niecka Morza Bałtyckiego.

Na obszarze północnej polski występują rynny lodowcowe. Są to miejscami głębokie, długie i wąskie zagłębienia powstałe wskutek erozyjnej działalności wód płynących pod lądolodem lub na jego przedpolu. Najniższe części rynien są wypełnione przeważnie wodą, tworząc jeziora rynnowe. Przykładami takich jezior są Gopło na Pojezierzu Kujawskim oraz Ostrzyckie i Radomskie Na Pojezierzu Kaszubskim.

Na przedpolu lądolodu wody pochodzące z jego topnienia łączyły się z rzekami spływającymi z południ, czyli z obszarów niepokrytych lodem. W ten sposób powstały potężne rzeki, które płynęły mniej więcej równolegle do czoła lądolodu w kierunku zachodnim i północnozachodnim. Rzeki te wyerodowały szerokie doliny, zwane pradolinami. Ich dnem płyną dziś niektóre rzeki na przykład Wisła między Toruniem a Bydgoszczą oraz Warta między Kołem i Śremem.

Budująca działalność lodowców górskich i lądolodów
Lodowce górskie, podobnie jak lądolody, transportują różnorodny materiał skalny. Materiał ten, niesiony w lodowcu lub na jego powierzchni, nazywamy moreną.

Lodowce górskie tworzą charakterystyczne akumulacyjne formy rzeźby. Przed czołem topniejącego lodowca tworzy się wał zbudowany z głazów i gruzu skalnego, zwany moreną czołową. Wzdłuż boków jęzora lodowcowego, w obrębie zboczy doliny lodowcowej. Gromadzi się materiał wytapiany z lodowca oraz odpadający z górnych części zboczy doliny. Po stopieniu lodowca pozostaje wąski wał ciągnący się wzdłuż zboczy doliny, zwany moreną boczną.


Rozmieszczenie materiału morenowego w lodowcu górskim

Innymi formami akumulacyjnymi utworzonymi przez wody pochodzące z topnienia lądolodu są ozy i kemy. Pierwsze z wymienionych to wydłużone i kręte formy pagórkowate zbudowane z piasków i żwirów. Powstają w szczelinach i tunelach lodowych. Mogą osiągnąć długość kilkuset kilometrów, na przykład ozy na Pojezierzu Fińskim.
Wykorzystywane są one jako naturalne groble, którymi biegną drogi i linie kolejowe. Kemy są to pagórki często o nieregularnych kształtach, zbudowanych z warstwowych piasków i żwirów. Powstają najczęściej w szczelinach między bryłami martwego lodu.

Na polskich nizinach możemy prześledzić efekty akumulacyjnej działalności lądolodu skandynawskiego. Zawarty w lądolodzie materiał skalny osadzany jest podczas topnienia lodu. W czasie stagnacji czoła lądolodu, usypywane są wały i wzgórza moren czołowych. Ciągną się one dziesiątkami kilometrów, naśladując przebieg dawnej krawędzi lądolodu. Wysokości względne tych form wahają się od kilkunastu do kilkudziesięciu metrów. W Polsce najwyższym wzniesieniem morenowym jest Wieżyca Na Pojezierzu Kaszubskim, która ma 329 m n. p. m.

W czasie cofania się lądolodu na jego przedpolu odsłania się równina moreny dennej. Budujący ją materiał moreny stanowi bezładną mieszaninę iłów, piasków, żwirów, głazów i nosi nazwę gliny morenowej(zwałowej). W materiale morenowym występują czasem bryły lodu. Po ich wytopieniu powstają zagłębienia wytopiskowe. Mają one często okrągłe kształty, a dno ich wypełnia woda, tworząc jeziora.

Wody pochodzące z topniejącego lądolodu wynoszą na przedpole moren czołowych piaski i żwiry, budując z nich płaską powierzchnię, zwaną sandrem.

W strefie akumulacji lodowcowej spotyka się także drumliny. Są to niewielkie wzgórza o obłym kształcie, zbudowane z piasków i żwirów, czasem także gliny morenowej. Występują grupowo, tworząc tzw. pola drumlinowe na przykład w rejonie Golubia-Dobrzynia na Pojezierzu Chełmińskim.

Z akumulacyjną działalnością lądolodu wiążą się także liczne głazy narzutowe. Pochodzą one najczęściej z Gór Skandynawskich i z dna Bałtyku. Ważą czasem setki ton i mają kilkanaście metrów obwodu.

Głaz narzutowy o wysokości około 2 m na wyspie Olandii (Szwecja)
Głaz narzutowy o wysokości około 2 m na wyspie Olandii (Szwecja)

Działalność lądolodu w plejstocenie spowodowała powstanie w północnej Polsce charakterystycznej rzeźby, zwanej polodowcową. Tworzą ją głównie formy akumulacyjne: wały moren czołowych, równiny sandrowe, ozy, kemy i drumliny. W obrębie pokryw moreny dennej utworzyły się płaskie i faliste równiny moreny dennej. W wielu miejscach powstały niewielkie zagłębienia wytopiskowe. Wśród form erozyjnych spotkamy rynny lodowcowe oraz pradoliny.

Advertisements
Kategorie:Uncategorized
%d bloggers like this: