Działalność morza

Morza i oceany zajmują 71% powierzchni kuli ziemskiej. Ich rola geologiczna polega przede wszystkim na tym, że są one miejscem tworzenia się skał osadowych. Działalność rzeźbotwórcza wód morskich i oceanicznych obejmuje jedynie wąski pas graniczny lądu i morza, zwany wybrzeżem oraz płytką strefę przybrzeżną. Czynnikami rzeźbotwórczymi na tym obszarze są przede wszystkim fala, lokalne prądy morskie i pływy, jak również erozyjna i akumulacyjna działalność rzek oraz grawitacyjne ruchy masowe.

Niszcząca działalność wód morskich
Działalność wód morskich w strefie brzegowej ma charakter niszczący i budujący. Największy wpływ na brzeg morski wywiera falowanie. Jest to ruch wody w jej przypowierzchniowej warstwie, zachodzący głównie pod wpływem wiatru i widoczny w postaci podnoszenia się i opadania powierzchni wody. Fale oddziałują na brzeg mechanicznie i chemicznie.

Proces niszczenia lądu zachodzi szczególnie intensywnie w obrębie wysokich brzegów morskich. Siła uderzenia fal morskich jest tam olbrzymia, a jej nacisk wynosi średnio od 3 do 10 t/s2. W czasie sztormów nacisk ten wzrasta nawet do 30t/s2. Brzeg morski niszczą także różnej wielkości odłamki skalne przemieszczane przez fale.

Fale uderzając w dolną część wysokiego brzegu, niszczą skały i tworzą w nich zagłębienie w kształcie niszy. Pogłębianie niszy powoduje, że leżące nad nią skały po pewnym czasie obrywają się, a wysoki brzeg cofa się w kierunku lądu. Powstaje stromy brzeg morski, zwany klifem.

Klasyczny klif tworzy stromo nachylony lub pionowy brzeg morski, rozwijający się wskutek podcinania przez fale dolnej części stoku. Dlatego też w ścianie klifu zachodzą częste obrywy i osuwiska. Jego wysokość zależy od rodzaju tworzących go skał oraz rzeźby terenu. Najwyższe klify powstają w skałach zwięzłych, na przykład na Wyspach Owczych do 725 m, jednak przeważnie osiągają od 100 do 200 m wysokości.

Stopień niszczenia brzegu morskiego przez fale wiąże się ściśle z różną odpornością skał na erozję morską. Dlatego linia brzegowa wybrzeża zbudowanego ze skał o różnej oporności na niszczenie jest nieregularna. Brzeg morski jest tam często urozmaicony jamami i tunelami, a z wody wyrastają strome skałki o rozmaitych kształtach: iglic, stożków, łuków, mostów skalnych itp. Przykład takiego wybrzeża występuje w Normandii (północna Francja).

Proces niszczenia klifów zachodzi z różną szybkością. Zależy przede wszystkim od siły uderzenia fal morskich oraz odporności skał tworzących wybrzeże. Brzegi kanału La Manche utworzone ze skał mało odpornych cofają się około 2 m rocznie, a klify wapienne w Normandii około 30 cm rocznie. W okolicach Kołobrzegu brzeg morski cofa się od 0,5 do 1 m w ciągu roku.

Interesującym przykładem niszczącej pracy fal morskich jest skalista wsypa Helgoland na Morzu Północnym. Jeszcze w XI wieku miała ona 900 km2. Dziś zajmuje zaledwie 1,5 km2.
Przykładem cofania się klifu utworzonego w osadach morenowych jest rejon Trzęsacza na Pobrzeżu Szczecińskim. W średniowieczu wybudowano tam kościół w odległości 2 km od morza. W 1820 roku morze zbliżyło się do kościoła na odległość 20 m, a w 1901 roku część budowli runęła do wody. Obecnie istnieje tylko południowy fragment kościoła.

Budująca działalność wód morskich
Fale morskie oprócz niszczenia brzegu wykonują także prace budujące. Jeżeli więcej piasku jest wyrzucane przez fale na brzeg, niż może powrócić w morze, to jego nadmiar gromadzi się. W ten sposób powstają piaszczyste plaże. Silne fale podczas sztormu mogą zniszczyć część plaży, a także wyrzucić na brzeg grubszy materiał piaszczysty i żwirowy, który osadzony w miejscu największego zasięgu fal tworzy formę, zwaną wałem brzegowym.
W miejscach, gdzie występuje płytkie dno, siła transportowa fal może się znacznie osłabić wskutek tarcia o dno. W pewnej odległości od brzegu w morzu tworzy się w tym wypadku piaszczysty wał równoległy do linii brzegowej. Formy także występują na Morzu Adriatyckim w okolicach Wenecji i noszą nazwę lido. Część morza między stałym lądem a lido tworzy lagunę. Czasem laguna zostaje całkowicie odcięta przez piaszczysty wał od morza i zamienia się w jezioro przybrzeżne.
Biorąc pod uwagę rozwój wybrzeży, występujących na kuli ziemskiej, dzielimy je na:
• Wybrzeża narastające, czyli takie, które powiększają się, na przykład płaskie.
• Wybrzeża cofające się, czyli takie, które są niszczone, na przykład klifowe.

wybrane elementy wybrzeża płaskiego

budująca działalność prądów przybrzeżnych

Wybrzeża dzielą się na:
• Wybrzeża wysokie
1. Dalmatyńskie: utworzone są w wyniku zalanie silnie rozczłonkowanych grzbietów górskich równoległych do wybrzeża (Półwysep Bałkański).
2. Riasowe: powstają w wyniku zalania dolin starych grzbietów górskich prostopadłych do wybrzeża (np. w Irlandii, Francji, Portugalii).
3. Fiordowe: tworzą się w wyniku zalania U-kształtnych górskich dolin polodowcowych (np. wybrzeża Norwegii).
4. Limanowe: tworzą się wówczas, gdy wałami piaszczystymi odcinane są lejkowate ujścia rzek (np. wschodnie wybrzeża Morza Czarnego).
5. Klifowe: utworzone są w wyniku niszczenia przez fale morskie zboczy wyżyn lub wysoczyzn (np. południowe wybrzeża Bałtyku w rejonie Gdyni).
6. Szerowe (szkierowe): powstają przez zalanie setek małych skalistych wysepek wygładzonych wcześniej przez lądolód (np. wybrzeża Finlandii i Szwecji).

• Wybrzeża niskie

1. Mierzejewo: powstałe w wyniku działalności prądów przybrzeżnych, które tworzą mierzeje i zalewy, np. wybrzeża Bałtyku między Rozewiem a Kłajpedą.
2. Lagunowe: utworzone w wyniku odcięcia płytkiej zatoki (laguny) przez wynurzoną, piaszczystą przybrzeżną ławicę (lido), np. wybrzeża Adriatyku w okolicach Wenecji.
3. Namorzynowe: występują tylko w strefie ciepłej, gdzie nad brzegami mórz rosną słonolubne lasy namorzynowe. Odsłaniające się w czasie odpływu korzenie drzew, rosnących nawet na obszarze płytkiego dna morskiego, chronią brzeg przed niszczącą działalnością fal.
4. Koralowe: charakterystyczne są również dla strefy ciepłej, budują je korale i niektóre gatunki mszywiołów. Niedaleko brzegu tworzy się swoista bariera – rafa koralowa, która nie pozwala na niszczenie wybrzeży. Największa rafa koralowa ciągnie się wzdłuż wschodnich wybrzeży Australii – jest to Wielka Rafa Koralowa, mająca około 2000 km. Wokół wysp rafy koralowej tworzą bariery w formie pierścieni – są to atole.

Osady:
• Osady denne
Działalność morza w strefie brzegowej przyczynia się również do formowania i transportowania osadów składanych później na jego dnie. Osady denne, jakie gromadzą się w strefie przybrzeżnej, składają się z:
– materiału okruchowego pochodzącego z niszczenia brzegów oraz przyniesionego przez rzeki i lodowce.
– osadów organicznych powstałych z obumarłych organizmów żyjących w tej strefie lub przy ich współudziale.
– osadów wytrąconych z wody morskiej.
W strefie przybrzeżnej powstają zatem zlepieńce, piaskowce, mułowce, a także wapienie i margle, gipsy, dolomity, sole.
• Osady głębokowodne
Osadami głębokowodnymi są głównie iły i muły. Głębokomorskie iły i muły tworzą się z:
– osadów pochodzących z niszczenia lądu, a przyniesionych z prądami głębinowymi.
– opadających na dno pyłów wulkanicznych, pyłów pochodzących z atmosfery i kosmosu.
– szczątków organizmów lub ich skorupek.
W osadach głębokomorskich występują również konkrecje żelazowo-manganowe. Miejscem koncentracji wielu metali pochodzących z wulkanów podmorskich są grzbiety śródoceaniczne.

Follow

Otrzymuj każdy nowy wpis na swoją skrzynkę e-mail.

%d bloggers like this: